Schyłek XVIII i początek XIX w., wraz z utratą na ponad 120 lat niepodległości, to czas, kiedy rodzi się niezwykła sytuacja obfita w ożywcze, ale i zabójcze dla literatury konsekwencje. Dla pozbawionego własnego państwa narodu pisarz staje się niemal wszystkim: duchowym - a nieraz i politycznym - przywódcą, autorytetem moralnym, prawodawcą, przewodnikiem. Literatura - jedyną formą ekspresji i zachowania narodowej i kulturowej tożsamości. Język - jedyną ojczyzną. Proces dążenia do zachowania tożsamości potęguje się powodując podniesienie autorytetu poety - w stopniu wcześniej niespotykanym – do rangi najwyższego dobra, prawa, prawdy, niemal objawienia. Poeta staje się narodowym "wieszczem i prorokiem", literatura - "służbą, posłannictwem, misją". Obarczona patriotycznym obowiązkiem literatura będzie odtąd w różnych momentach polskiej historii poddawać się presji ludu albo buntować przeciw jego ciężarowi.
Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz, ekranizacja w reż. Andrzeja Wajdy, Polonez
Temu zadaniu mogli sprostać tylko najwięksi, genialni polscy poeci XIX w.: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński, Cyprian Kamil Norwid. Dzięki ich twórczości pomiędzy "obowiązkiem" i "buntem" powstał nadzwyczajnie bogaty ideowo i estetycznie obszar, w jakim funkcjonują do dziś polska poezja, proza, dramat.
 |
 |
Adam Mickiewicz "Pan Tadeusz". 1832-1834, rkp. Zakład Narodowy im. Ossolińskich |
