Dokonania pisarzy przełomu wieków XIX i XX obrazują dylemat i dramat rozpostarty pomiędzy uniwersalnością a hermetyzmem. W równym stopniu dotyczy to dramatów Stanisława Wyspiańskiego, co dzieł Henryka Sienkiewicza i Stanisława Reymonta - pierwszych polskich noblistów w dziedzinie literatury. Wiekszość arcydzieł literatury polskiej doczekała się wersji filmowych wyreżyserowanych po mistrzowsku przez najwiekszych polskich reżyserów - Andrzeja Wajdę (Wesele, Pan Tadeusz), Jerzego Hoffmana (Trylogia, Henryka Sienkiewicza), Jerzego Kawalerowicza (Quo vadis) i innych.
Stanisław Wyspiański, Wesele, Okładka III wyd., 1903
Wesele wg Stanisława Wyspiańskiego, adaptacja filmowa w reż. Andrzeja Wajdy, 1972
Henryk Sienkiewicz (1846-1916), autor zawrotnie popularnych, "pisanych ku pokrzepieniu serc" powieści historycznych z dziejów Polski (do dziś - najpowszechniej czytane w kraju książki), światową sławę zyskał dzięki "Quo Vadis", powieści ukazującej kształtowanie się chrześcijaństwa, wielokrotnie później filmowanej, m.in. we Włoszech, w USA i w Polsce. W roku 1905 otrzymał nagrodę Nobla za całokształt twórczości.
Henryk Sienkiewicz, rękopis „Ogniem i mieczem”
Henryk Sienkiewicz, Ogniem i mieczem, Szarża Husarii pod Zbarażem, scena z filmu w reż. Jerzego Hoffmana
Władysław Stanisław Reymont (1867-1925), także laureat nagrody Nobla - został nagrodzony za wolną od polskich tajemnic i narodowych problemów epopeję Chłopi.
Władysław Reymont, Chlopi, rkp
