Reportaż jako samoistne zjawisko ukształtował się dopiero w XX w., a w piśmiennictwie polskim już w dwudziestoleciu międzywojennym był traktowany jako jeden ze szczególnie atrakcyjnych "gatunków granicznych" literatury. Nawiązanie do popularnych w XIX w. pamiętników, gawęd i kronik ułatwiło niemal natychmiastowe wykroczenie poza dokumentalny zapis rzeczywistości. Skupienie na losach autentycznych postaci, połączone z dążeniem do uogólnienia, okazało się techniką narracyjną, która umożliwiła literacką diagnozę tragicznych zdarzeń XX w., wieku totalitaryzmów, wojen, holokaustu.
Rozwój "polskiej szkoły reportażu" był związany z wydarzeniami II wojny światowej. Jednak dzieła K. Pruszyńskiego czy M. Wańkowicza wyraźnie zmierzały w kierunku prozy fabularnej. Odmienną metodę wybrali: Zofia Nałkowska w Medalionach - ascetycznym świadectwie holokaustu, i Tadeusz Borowski, którego opowiadania rozgrywające się w obozie zagłady, zaliczone początkowo do literatury faktu, postawiły oskarżenie światu, traktującemu człowieka jak towar. Gustaw Herling-Grudziński wykorzystał przeżycia z sowieckich łagrów do postawienia na nowo pytań o podstawowe kwestie etyczne i religijne. Głębia problematyki "Innego świata" sprawia, że opinia Bertranda Russella, który zaliczył tę książkę do "najważniejszych i najwybitniejszych, jakie ukazały się w XX w." nie traci aktualności.
Hanna Krall, Różowe strusie pióra, Świat Książki 2008
Autentyczne wydarzenia - od ofiary ojca Maksymiliana Kolbego w Auschwitz po zbrodnię bandy Mansona w kalifornijskiej willi Romana Polańskiego - przywołuje Jan Józef Szczepański w utworach tomu "Przed nieznanym trybunałem", aby uczynić je przedmiotem refleksji dotyczącej moralności. Holocaust jest wciąż obecny w losach postaci opisywanych przez Hannę Krall ("Zdążyć przed Panem Bogiem", "Taniec na cudzym weselu", "Sublokatorka"), ale jej książki to nie tylko utrwalenie pamięci, to próba zrozumienia współczesnego świata. Podobną rolę pełnią egzotyczne kraje w dziełach Ryszarda Kapuścińskiego ("Cesarz", "Szachinszach", "Imperium"). Odległe w czasie wydarzenia, obce obyczaje, przewroty polityczne - służą interpretacji ludzkiej egzystencji i sensu coraz gwałtowniejszych przemian rzeczywistości. Taka perspektywa jest zapewne głównym powodem światowej popularności tych autorów.
Jan Szczepański, Przed nieznanym trybunałem (1980), Znak 2001
Ryszard Kapuściński, Autoportret fotoreportera, Znak, 2008;
Autograf, Ryszard Kapusciński, zbiory prywatne
