Polską muzykę klasyczną w dużej mierze ukształtowała tradycja romantyczna. Jej prekursorem był Fryderyk Chopin (1810-1849) - wiele jego dzieł łączyło romantyczny idiom z polskim folklorem. Nurt ten podjął Stanisław Moniuszko (1819-1852), autor narodowych oper i szeregu pieśni, wykonywanych dziś m.in. w ramach Festiwalu Moniuszkowskiego w Kudowie-Zdroju. Tradycja chopinowska zaznaczyła się również w polskiej pianistyce. Wielcy wirtuozi fortepianu - Józef Hoffmann, Artur Rubinstein czy Ignacy Jan Paderewski - grywali Chopina ze szczególnym upodobaniem.
W dwudziestoleciu międzywojennym powołano do życia międzynarodowe konkursy, m.in. jeden z najstarszych na świecie Konkurs Skrzypcowy im. Henryka Wieniawskiego (wybitnego skrzypka-wirtuoza) w Poznaniu (od 1935), czy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina w Warszawie (od 1927), na którym debiutowali m.in. Dmitri Szostakowicz, Janusz Olejniczak i Krystian Zimerman. W dziedzinie kompozycji prym wiódł wówczas Karol Szymanowski (1882-1937, m.in.. balet Harnasie), którego muzyka stała się ostatnio popularna w Europie dzięki zaangażowaniu sir Simone'a Rattle'a, dyrygenta orkiestry miasta Birmingham, w propagowanie dzieł kompozytora (m.in. komplet nagrań dla EMI).
Po II wojnie światowej polscy kompozytorzy, działając pod silną presją polityczną, zmuszeni byli do pisania utworów okolicznościowych. Niektórzy emigrowali (Roman Palester, Andrzej Panufnik, Roman Maciejewski), inni - nie chcąc się podporządkować systemowi, nawiązywali do folkloru bądź ideałów muzyki absolutnej. Dzięki temu powstały dzieła wartościowe, nie uwikłane w kwestie polityczne (I Symfonia Lutosławskiego, utwory Grażyny Bacewicz, Bolesława Szabelskiego). Sytuacja uległa zmianie po 1956 r., wraz z polityczną "odwilżą". Polacy szybko odnaleźli się w nowych realiach artystycznych. W niezwykle szybkim tempie powstawały dzieła będące ciekawym poszerzeniem idei popularnych w Europie - wśród nich wybijały się utwory Tadeusza Bairda i Kazimierza Serockiego. Twórcy ci założyli w 1956 r. istniejący do dziś coroczny Międzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej Warszawska Jesień, jeden z najważniejszych w Europie.
Równie szybko pojawiły się rewolucyjne idee estetyczne związane z tzw. sonoryzmem, czyli techniką tworzenia muzyki w oparciu wyłącznie o barwy dźwiękowe. Pionierem sonoryzmu był Krzysztof Penderecki (1933), który wskazał zupełnie nowy kierunek rozwoju muzyki współczesnej w Europie. Awangardowość Pendereckiego wydawała się szokująca - bez skrupułów wykorzystywał odgłosy z pogranicza sztuki i życia - szmery, stuki, jęki pił czy klekot maszyn do pisania (Fluorescencje). Dla odmiany Witold Lutosławski (1913-1994) skupił twórczą uwagę na problemach doskonałości formy oraz dźwiękowym wyrafinowaniu. Jego muzyka to sztuka wielowarstwowa, bogata i zróżnicowana wewnętrznie, urzekająca dyskretnym urokiem dźwiękowych konstelacji, choć nie pozbawiona dramatycznego zacięcia (III i IV Symfonia, Koncert fortepianowy).
Za czołowego przedstawiciela awangardy muzycznej uchodził również Wojciech Kilar (1932), dziś przede wszystkim uznany twórca muzyki filmowej; autor m.in. utworów na orkiestrę: Riff 62 (1962), Generique (1963) i Diphtongos (1964). Do najpopularniejszych dzieł z tamtego czasu należy poemat symfoniczny "Krzesany" (1974), wyraz fascynacji Kilara tzw. minimal music, charakteryzującą się oszczędnością formy. Utwór zrobił wielką karierę i jest wciąż bardzo chętnie grany i słuchany.
Odejście od awangardy na rzecz zbliżenia się ku słuchaczowi znalazło ucieleśnienie w utworach Henryka Mikołaja Góreckiego (1933). Górecki, za młodu zdeklarowany zwolennik bezkompromisowości, stopniowo ewoluował ku postawie mistyka, czego najlepszym dowodem stała się jego III Symfonia, skomponowana w 1976 r. Kilkanaście lat później doczekała się ona nieprawdopodobnej kariery medialnej. Sprawiła to płyta amerykańskiej firmy Elektra Nonesuch z nagraniem Symfonii w wykonaniu amerykańskiej śpiewaczki Dawn Upshaw i zespołu London Sinfonietta. Utwór trafił na pierwsze miejsca amerykańskich i angielskich list przebojów i zajął 5. miejsce w rankingu najpopularniejszych utworów muzycznych roku 1993 w Wielkiej Brytanii. Angielskie radio Classic FM na żądanie słuchaczy nadawało fragmenty utworu Góreckiego na okrągło. Słuchali III Symfonii melomani i ludzie nie mający na co dzień nic wspólnego z muzyką klasyczną, młodzież i kierowcy długodystansowych ciężarówek. Górecki ze swoją prostą, ale żarliwą muzyką trafił do wszystkich, odsłaniając świat najbardziej podstawowych emocji.
Wielu kompozytorów zwróciło się ku zapomnianym, tradycyjnym ideałom. Uwidoczniło się to szczególnie mocno w twórczości Pawła Szymańskiego i Pawła Mykietyna. Ich utwory cechuje oryginalne nawiązywanie do stylistyki klasycyzmu, romantyzmu, a nawet baroku (Sonety Mykietyna według Szekspira), dalekie od pustego naśladownictwa. Sednem tej postawy estetycznej jest próba odnalezienia nowych znaczeń klasycznej sztuki w kontekście współczesnej kultury.
Dialog z tradycją zaznaczył się również bardzo silnie w ostatnich utworach Pendereckiego, czego dowodem są zwłaszcza oratoria i opery kompozytora (m.in. Diabły z Loudun, Raj utracony, Czarna Maska), stanowiące trzon polskiej twórczości operowej.
Warto wspomnieć niedawne premiery Ignoranta i szaleńca Mykietyna, Balthasara Zygmunta Krauzego (na stałe działającego w Paryżu) oraz Antygonę Bernadetty Matuszczak. Współczesne polskie dzieła sceniczne są - na równi z klasyką gatunku - wystawiane przez czołowych reżyserów, m.in. Mariusza Trelińskiego, Ryszarda Peryta czy Krzysztofa Nazara. Wielkie formy wokalno-instrumentalne goszczą na corocznym festiwalu Wratislavia Cantans - od chorałów gregoriańskich po Gospel & Negro Spirituals, od klasyków po twórców awangardowych, a wszystkie w znakomitych wykonaniach światowej klasy orkiestr, chórów, zespołów i solistów, w interpretacjach takich dyrygentów, jak Antoni Wit, Kazimierz Kord, Jacek Kaspszyk, Tadeusz Strugała. Jerzy Maksymiuk - jedna z najbarwniejszych postaci polskiej dyrygentury - koncertuje przeważnie za granicą, podejmując chętnie nowe, nieznane dotąd propozycje repertuarowe. Dyrygował m.in. jedną z najlepszych orkiestr świata - BBC Scottish Symphony Orchestra z Glasgow, otrzymując na koniec zaszczytny tytuł Dyrygenta-Laureata tej orkiestry.
Wśród artystów obecnych na polskich scenach czołowe miejsca zajmują śpiewacy - Teresa Żylis-Gara, Ewa Podleś, Kira Boreczko, Wiesław Ochman, Romuald Tesarowicz. Wielu z nich stale przebywa co prawda za granicą, podobnie jak kompozytorzy Zygmunt Krauze i Hanna Kulenty, skrzypek Bartłomiej Nizioł, klawesynistka Elżbieta Chojnacka, pianiści Krystian Zimerman i Piotr Anderszewski, są jednak trwale związani z polską spuścizną kulturową, co przejawia się w ich repertuarze.
Posłuchaj:
Karol Szymanowski, Źródło Aretuzy
Witold Lutosławski, Capriccio notturno
Krzysztof Penderecki, Lacrimosa
