Rządy komunistów I
W epoce rządów komunistycznych rozwój literatury przebiegał niejako dwutorowo. Z jednej strony wizytówką polskości była - wolna od ograniczeń cenzury i wszelkich "ideologicznych serwitutów" - literatura emigracyjna (Czesław Miłosz, Witold Gombrowicz, Gustaw Herling-Grudziński, Leszek Kołakowski); z drugiej - literatura tworzona w kraju, która musiała, odnaleźć dla siebie taki sposób istnienia i taki język, który pomimo wszelkich ograniczeń umożliwiałby jej w miarę normalny przekaz.
Gustaw Herling-Grudziński, 1940, fot. NKWD
Gustaw Herling Grudziński, "Inny świat", I wydanie po polsku, Gryf, Londyn 1963
Leszek Kołakowski, Kłopoty z Polską, drugoobiegowe wydawnictwo „Przedświt”, 1983
Powstanie po 1976 r. "drugiego obiegu" literackiego - nielegalnych podziemnych pism i wydawnictw - w jakimś sensie ocaliło polską literaturę, a co więcej - przyczyniło się do historycznych przemian, których kulminacją był rok 1989. Paradoksalnie: trudne dla wolności słowa warunki istnienia oraz uwarunkowania historyczne, zakorzenione jeszcze w tradycji XIX-wiecznej, przyczyniły się do ukształtowania fenomenu "polskiej szkoły poezji", której światowe znaczenie i oddziaływanie trudno dziś przecenić. Najistotniejszy jej wyróżnik stanowi umiejętność mówienia o losach jednostki ludzkiej uwikłanej w historię, mówienia łączącego w sobie perspektywę indywidualną z uniwersalną, egzystencjalną i metafizyczną z historyczną.
Z zupełnie innego punktu widzenia - i odmiennym językiem - zapisuje ten los groteskowa dramaturgia Sławomira Mrożka, podobnie jak jego pełne niewyczerpanego humoru grafiki.
Sławomir Mrożek, rysunek
